PARA

Para Nedir? Fonksiyonları Nelerdir?

Para üç fonksiyonu bulunan bir değişim (mübadele) aracıdır. İlk fonksiyonu ödeme aracı olmasıdır. Herkes tarafından kabul edilen bir ödeme aracı niteliği bulunmadığı takdirde o değişim aracı para sayılmamaktadır. İkinci fonksiyonu ise ölçü birimi olmasıdır. Bir ürünün değerini göstermediği takdirde değişim aracı para kabul edilmemektedir. Para, bir değer ölçüsü kavramıdır. Son olarak üçüncü fonksiyonu ise; birikim (tasarruf) aracı olmasıdır. Harcanmayan atıl gelir, ileride kullanılmak üzere biriktirilebilir. Bu durum da paranın tasarruf fonksiyonunu ortaya çıkarmaktadır.

Para binlerce yıl öncesinden günümüze kadar birçok değişimler geçiren bir kavramdır. Binlerce yıl önce çıkılan bu yolculukta son aşama günümüzdür. Günümüzde para kağıt para şeklinde kullanılmaktadır.

Son yıllarda teknolojinin gelişmesi ile birlikte kağıt para da yavaş yavaş elektronik paraya dönmektedir. Çünkü para kullanıcıları, kağıt para olmadan da paranın üç fonksiyonuna uygun davranabilmektedir. Bankalarda tasarruf, kart ile ödemeler vs. gibi fonksiyonlar artık elektronik olarak yapılabilmektedir.

Paranın Bir Karşılığı Var Mıdır?

Para, genel olarak ilgili ülkenin merkez bankaları tarafından basılmaktadır. Peki, basılan paraların karşılığı var mı?

Günümüzde kağıt paranın herhangi bir karşılığı yoktur. Birinci dünya savaşına kadar basılan paraların altın karşılığı vardı. Karşılık olarak ayrılan bu altınlar ise merkez bankası kasalarında saklanırdı. Fakat, savaşın verdiği ağır ekonomik sonuçlar, bir çok ülkenin altın karşılığı para basmasını zorlaştırmış ve bu uygulamadan vazgeçirmiştir. Son olarak 1972 yılına kadar altın karşılığı para basan devlet olan ABD Vietnam Savaşının verdiği ağır yükler sebebi ile bu uygulamadan vazgeçmiştir. Günümüzde herhangi bir karşılığı bulunmayan paranın değeri, o ülkenin itibarı ve değeri kadardır.

Rezerv Para Nedir?

Ülkelerin, uluslararası ticaretlerde, kendi parası dışında kullandığı para dışında kabul ettiği paralara rezerv para denir. Bu tanıma en uygun örnekler; Dolar ve Euro’dur. Bu iki para kadar olmasa da; Sterlin, Yen, ve İsviçre Frangı da rezerv para olarak kabul edilebilmektedir.

Rezerv Parayı, özellikle gelişmekte olan ülkeler, uluslararası işlemlerde kullanacak olduklarından merkez bankalarında rezerv olarak bulundurması gerekmektedir. Ülkemizde bu tür saklamalar merkez bankası döviz rezervleri olarak merkez bankasında yapılır.

Likidite Nedir?

Bir finansal ürünün nakde çevrilebilme hızını ifade eden kavrama likidite denir. Bir ürün ne kadar hızlı ve ne kadar az değer kaybederek nakde çevrilebiliyorsa, o kadar likit değeri olduğu kabul edilir.

Emisyon Nedir?

Para, tahvil vb. ürünlerin piyasa sürülmesine emisyon denir. Ülkemiz açısından düşünüldüğünde merkez bankası ve darphanenin para basması ve piyasaya sürmesi emisyondur. Yine devletin piyasaya tahvil sürmesi emsisyona bir başka örnektir.

Senyoraj Nedir?

Para basma yetkisini elinde bulunduran kurumun, bastığı paralar karşılığında elde ettiği gelirdir. Ülkemizde Merkez Bankası bu gelire sahiptir. Örneğin; 100 TL banknot basılırken 2 TL masrafı oluğu varsayılırsa, Merkez Bankası 98 TL senyoraj geliri elde eder.

Kaydi Para Ya Da Merkez Bankası Parası Nedir?

Kağıt parayı fiziksel olarak merkez bankası, metal parayı da darphane yapar. Bunların dışında finansal kurumlar da para yaratabilmek gücüne sahiptir. Kaydı para denilen bu para çeşidi bankaların kredi kullandırımları sırasında ortaya çıkar.

Örneğin; Bir kişi 1000 TL bankaya mevduat yatırmış olsun. Banka 1.000 TL’nin 100 TL’sini merkez bankasına zorunlu karşılık olarak yatırır. Kalan 900 TL’yi de kredi olarak verdiğini varsayalım. Kredi kullanan kişi de bu parayı yine bankaya yatırdığını düşünelim. 90 TL’yi yine banka zorunlu karşılık olarak merkez bankasına yatırır. 810 TL yine kredi verebilir. Bu süreç bu şekilde uzayıp gidebilir.

Örnekte de belirtildiği üzere bankaların ortaya çıkardığı bu hayali paraya kaydi para denir. Örneğe göre 1/10 kadar kaydi para arttırılabilir. Bu durumda ilk yatırılan 1.000 TL son işleme kadar devam edildiğinde 10.000 TL olabilmektedir.

Likidite Tuzağı Nedir?

Para arzındaki artışların, faizleri daha da düşüremeyeceği bir aşamayı ifade eder. Para bollaşmaya başladığında fazla gelen para atıl birikim biçiminde değerlendirilir. Ekonomiyi canlandırmada etkisi olmaz. Bu duruma likidite tuzağı denir.

Paranın Dolanım Hızı Nedir?

Piyasaya sürülen bir paranın, ekonomi içinde kaç kez el değiştirdiğini ve kaç kez ekonomik işlemlere dahil olduğunu ifade etmek için kullanılan bir terimdir. Paranın dolanım hızı kişilerin gelirleri ve faiz değişimlerinden etkilenmektedir. Gelir arttıkça kişiler harcama yapar ve paranın dolaşım süreci hızlanır.

İnsanlar Niçin Para Saklarlar?

Keynes’e göre insanlar; işlem güdüsü, ihtiyat güdüsü ve spekülasyon (yatırım) güdüsü ile ellerinde para tutarlar. İşlem güdüsü ile para tutmada kişiler günlük ihtiyaçlarını karşılamak isterler. İhtiyat güdüsü ile ile para tutmada kişiler olağan dışı olaylara karşı hazırlıklı olmak isterler. Spekülasyon güdüsü ile para tutmada ise insanlar birikim yaparak gelecekte bu birikimlerini yatırıma çevirmek isterler.

İşlem ve ihtiyat güdüsü ile para tutma gelirin, spekülasyon ile para tutma ise faizin bir fonksiyonudur.

Ülke Parası Yabancı Paralar Karşısında Niçin Değer Kaybeder?

Ekonomist Dr. Mahfi Eğilmez bu konuyu 10 madde olarak toplamıştır;

1. Ülkenin ekonomik durumunda bozulmalar,
2. Dış borçların artması,
3. Ülkenin yaşadığı siyasal sıkıntılar,
4. Jeopolitik sorunlar,
5. Dış politika sorunları,
6. Seçim gibi belirsizliklerin yarattığı risk artışları,
7. Savaş veya terör riskinin artması,
8. Dış dünyada yaşanan bazı sıkıntıların ülkeyi etkilemesi ( turizm, ihracat vb. gibi gelirlerin düşmesi),
9. Ülkenin ithal etmek zorunda olduğu petrol, doğalgaz vb. maddelerin fiyatların yükselmesi,
10. Ülkenin doğal afetlerle karşılaşıp üretim gücünü kaybetmesidir.

Dünyada Para Miktarları

ABD Hazine Bakanlığına göre piyasada 650 Milyar Dolar nakit para bulunmaktadır. Bu paranın 10 Milyar Doları Türkiye’de bulunmaktadır.

Euro olarak ise dünyada 169,2 Milyar Euro nakit para bulunmaktadır.

TL olarak bakıldığında ise 2018 yıl sonu itibari ile tedavüldeki nakit banknot ve madeni para miktarı 137 Milyar Liradır. Bunun 14 Milyar Liralık bölümü banka kasalarında, kalan 123 Milyar Lirası ise dolaşımdadır.

Para yalnızca klasik tanımıyla banknot, madeni para ve banka mevduatlarından ibaret fiziki bir unsur olarak görünürse bu rakam 90.4 trilyon dolar.

Yatırım fonları şeklinde saklanan paranın miktarı da hesaba alındığında dünya çapında dolaşımda olan para miktarı 544 trilyon dolardır. Bu sınıflamadaki üst sınır 1.2 katrilyon dolardır.