ÇALIŞMA HAYATINDA MESLEK HASTALIKLARI

Meslek hastalığı ve iş kazası birbiri ile karıştırılan kavramlardır. Daha önceki çalışmalarda ‘ÇALIŞMA HAYATINDA İŞ KAZALARI’ başlığı ile iş kazalarından ayrıntılı bahsedilmiştir. Bu çalışmada ise meslek hastalıklarına yer verilecektir.

Meslek Hastalığı Nedir?

Meslek hastalıkları 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda ayrı ayrı tanımlanmıştır;

5510 Sayılı Kanun kapsamında meslek hastalığı; sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal özürlülük halleridir.

6331 Sayılı Kanun kapsamında meslek hastalığı; mesleki risklere maruziyet sonucunda ortaya çıkan hastalıktır. Bu açıklamadan da anlaşılacağı üzere meslek hastalığından bahsedilebilmesi için iş ile ilgili faktörlerden dolayı ortaya çıkan bir hastalık olması gerekmektedir.

Meslek Hastalığı İle İlgili Kavramlar Nelerdir?

Yükümlülük Süresi: Meslek hastalığını oluşturacak zararlı mesleksel etkinin sona ermesinden itibaren hastalığın ortaya çıkması arasında geçen en uzun süreyi ifade eder.

Maruziyet Süresi: Meslek hastalığını oluşturacak zararlı mesleki etkinin başlaması ile hastalık belirtilerinin ortaya çıkması arasında geçen süredir. Bu kavram hastanın ne kadar süre ile hastalık unsuruna maruz kaldığını açıklamak için kullanılır.

Meslek Hastalığı Türleri Nelerdir?

İşyerinde etkene doğrudan maruz kalan kişilerde görünen meslek hastalıkları farklı gruplara ayrılmaktadır. Meslek hastalıkları belirli mesleklere özgü hastalıklardır. Belirli bir illiyet bağının bulunması sonucunda ortaya çıkan meslek hastalıkları, 1972 tarih ve 14223 sayılı Resmi Gazete ’de yayınlanan Sosyal Sigortalar Kurumu Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü’nde, hangi hastalık türlerinde olduğu belirtilmiştir.

İlgili Tüzüğün 5. Maddesi uyarınca; ‘İş kazası veya meslek hastalığı sonucu husule gelen arızaların sigortalının mesleğinde kazanma gücünü ne oranda azaltacağı, Tüzüğe ekli A, B, C, D, ve E cetvellerine göre tespit edilir.’ İfadesi yer almaktadır. Bu maddeden de anlaşılacağı üzere meslek hastalıkları 5 farklı gruba ayrılır (A, B, C, D, E,).

A Grubu: Kimyasal Maddelerle Olan Meslek Hastalıkları; Bir kısmı zehirlenmelere, bir kısmı da kanser türlerine yol açan, kurşun, cıva, kadminyum, benzen, hekzan gibi kimyasalların yol açtığı hastalıkları içinde barındıran gruptur. Her maddenin vücutta yol açtığı hasar farklı olabilmektedir. Bu kimyasallar vücuda katı, sıvı veya gaz halinde sindirim, solunum veya deri yoluyla girerler. Bu hastalıklar A grubu içinde 25 alt grupta 67 hastalık türünde bulunmaktadır.

B Grubu: Mesleki Deri Hastalıkları: Bir kısmı kansere, bir kısmı da kanserleşmeyen deri hastalıklarına neden olan maddelerin cilde teması sonucunda ortaya çıkan hastalıkları içinde barındıran gruptur. Meslek hastalıklarının yaklaşık %30 deri hastalıklarıdır. Bu hastalıkların da %90’ı Kontrakt Dermotitlerdir (deri iltihabı). Deri hastalıkları en çok el bölgesinde gözükmektedir. Bu hastalık grubunda işveren tarafından yükümlülük süresi; kanserler için 5, kanserleşmeyen deri hastalıkları için ise 2 yıldır.

C Grubu: Pnömokonyozlar ve Diğer Mesleki Solunum Sistemi Hastalıkları: Pnömokonyoz; akciğerlerde toz birikmesi sonucu doku hasarı oluşturan meslek hastalığıdır. Solunum yolu ile maruziyet sonucu oluşan bu grup hastalıklar havadaki kirleticilerin solunum yolu ile vücuda girişi sonucunda oluşur. Bu kirleticilerin başında ise toz gelmektedir. İnsan sağlığı için önem arz eden 0.5-100 mikron arasındaki büyüklüklere sahip tozlar mesleki akciğer hastalıklarının oluşmasında en önemli unsurdur. Bu grup altında 6 alt grupta 9 hastalık bulunmaktadır.

D Grubu: Mesleki Bulaşıcı Meslek Hastalıkları: Belirli ürünlerin maruziyeti sonucunda, genellikle virüs, bakteri ve parazitlerden, solunum, deri ve sindirim yollarıyla bulaşan hastalık türlerini içinde barındıran gruptur. Örneğin; şarbon hastalığı, bakterilerin bulaşması sonucu oluşur ve bu hastalık genellikle çiftçi, kasap ve veteriner gibi hayvanlarla teması bulunan meslek gruplarında görülür. Bu hastalık grubu 4 alt grup ve 30 hastalık türü olarak bulunmaktadır.

E Grubu: Fiziksel Etkenlerle Oluşan Meslek Hastalıkları: Çalışanların sağlığına zarar veren zararlı etmenleri içinde bulunduran gruptur. Fiziksel etmenler, çalışanlara rahat çalışma olanağı tanımadığı gibi bazı meslek hastalıklarına da neden olmaktadır. Fiziksel çevre faktörlerinin (titreşim, gürültü, basınç vb.) verdiği zararlar ve yol açtığı meslek hastalıkları bu grup altında 7 alt grupta 12 hastalık türü olarak bulunmaktadır.

Meslek Hastalıkları Bildirimleri Nasıl Yapılır?

Türkiye’de meslek hastalıklarında işverenler, ön tanı işlemi gerekli kurumlarca yapıldıktan sonra 6331 Sayılı Kanuna göre; Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yetkilendirilmiş sağlık hizmeti sunucularına, üç iş günü içerisinde sevk etmekle yükümlüdür.

Türkiye’de İstanbul, Zonguldak ve Ankara’da olmak üzere üç adet mesleki hastalık hastanesi bulunmaktadır. İşverence sevki yapılan personele meslek hastalığı tanısını bu 3 ilde bulunan hastaneler, devlet üniversiteleri tıp fakülteleri ve devlet eğitim ve araştırma hastaneleri koyabilmektedir. Ağustos 2008 tarihine kadar sadece meslek hastalıkları hastaneleri meslek hastalıkları teşhisi koyabiliyorken, bu tarihte meslek hastalığı tanısı koyma yetkisi üniversite hastanelerine de verilmiştir.

Kesin tanı işlemi koyulduktan sonra, teşhis koyma yetkisi verilen ve teşhisi koyan kurumlar, en geç on işgünü içerisinde Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirmek zorundadır.

SGK Sağlık Kurulu, gelen mesleki hastalık teşhisinin mesleki olup olmadığı, çalışma veya meslekte kazanma gücü oranın olup olmadığı gibi kararları vermektedir. Verilen bu kararlara Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu nezdinde itiraz edebilir. Ayrıca çalışan, gerekli durumlarda SGK İl Müdürlüğü veya Sosyal Güvenlik Merkezlerine meslekte kazanma gücünün tespit edilmesi için başvuruda bulunabilir.

Meslek hastalığının SGK Sağlık Kurulunca tescil edilmesinden sonra, SGK ünitelerince işverene İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu ile meslek hastalığında bulunması yazılı olarak talep edilir. İşveren tarafından, bu tebligatın tebliğ edildiği tarih Kanunda yer alan ‘öğrenildiği gün’ olarak kabul edilecek ve üç işgünü içerisinde SGK’ya bildirim yapılması gerekecektir.

İşçi-İşveren Sorumluluğu Nedir?

İşçi Sorumluluğu

İşçi, işveren tarafından belirlenen talimatlara uymak zorundadır. Ayrıca verilen iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini hem kendi, hem birlikte çalıştığı çalışma arkadaşları, hem de işvereni göz önünde olarak uygulamalıdır. İçinde bulunduğu risk grubunu önemseyerek gerekli talimatları yerine getirmelidir. Örneğin; deri hastalığı ya da toza maruziyet söz konusu ise; çalışan kişisel koruyu donanım kullanmaya özen göstermeli, hatta ihmal etmemelidir. Ayrıca işverenin fark edemediği tehlikeler karşısında işvereni uyarmalı ve gerekli önlemlerin alınmasını sağlamalıdır. Mevzuat gereğince personel, işveren tarafından gerekli önlemlerin alınması gerekmesine rağmen alınmamış ise, alınması için işvereni uyarmasına rağmen gerekli önlem yine de alınmaz ise; personel işi yapmayabilir, hatta haklı neden olarak fesih yapabilir.

İşveren Sorumluluğu

İşveren, işyerinin tehlike grubuna göre İş Sağlığı Güvenliği ve/veya İşyeri Hekimi bulundurmak zorundadır. Bu tehlike sınıfları ve uzmanın bu tehlike sınıflarında çalışabilmesi için bulundurması gereken özellikler şöyledir:

• Çok Tehlikeli İşyeri Sınıfı (İSG uzmanı A Sınıfı uzmanlık belgesine sahip olmalıdır.)
• Tehlikeli İşyeri Sınıfı (İSG uzmanı B Sınıfı uzmanlık belgesine sahip olmalıdır.)
• Az Tehlikeli İşyeri Sınıfı (İSG uzmanı C Sınıfı uzmanlık belgesine sahip olmalıdır.)

Bütün bunların dışında işveren, gerekli önlemleri de almalıdır. Personeline İSG uzmanı vasıtasıyla eğitimler vererek bilinçlendirmelidir. Koruyucu önlemlerin alınmasını sağlamalıdır. İSG uzmanının gerekli gördüğü önlemleri almalıdır.

İşveren gerekli tüm önlemleri almasına, gerekli tüm kriterleri sağlamasına rağmen personel İş Sağlığı ve Güvenliği tedbirlerine uymadan hareket ediyorsa, işveren işi personele yaptırmayabilir, hatta haklı neden olarak fesih yapabilir.

Tüm bunların dışında Meslek Hastalıklarının maddi yükümlülükleri; daha önceki çalışmalarda ‘ÇALIŞMA HAYATINDA İŞ KAZALARI’ başlığı altında iş kazaları için ayrıntılı olarak bahsedildiği gibidir.

Türkiye’de Meslek Hastalıkları İstatistikleri

Türkiye’de meslek hastalıkları verileri SGK tarafından yayınlanmaktadır. SGK resmi sitesinde en son 2018 verileri yayınlanmıştır.

2018 yılı SGK meslek hastalıkları verilerine göre üç kişi meslek hastalığına yakalanmıştır. Bunlardan birisi ‘diğer metalik olmayan ürünlerin imalatı’ sektörü olarak kaydedilmiştir. Bir diğerinin ise ‘mobilya imalatı’ sektöründe olarak kayıtlara girmiştir. Son bir kişi ise ‘bilinmeyen’ kısmında yer almıştır. Ayrıca bilinmeyen kısmında yer alan kişinin de çalışması sona erdikten sonra meslek hastalığı ortaya çıkmıştır. Yani bu durumda iki adet fiziki çalışan, bir adet de işini bırakan 2018 yılında meslek hastalığına yakalanmıştır. 2013-2017 yılları arasında ise meslek hastalığından hayatını kaybeden bulunmamaktadır.